Sonbaharın ilk soğuk nefesi pencereden sızarken, raftan rastgele çektiğim kitabın kapağında yazan 'Sınıf' kelimesi, artık bir sosyoloji terimi olmaktan çıkmış, adeta bir yara izi gibi parmağımı sızlatıyordu. Bugünlerde edebiyat gündemini taradığımda, pandemi sonrası derinleşen ekonomik krizin, iklim göçlerinin ve yeni dijital feodalizmin yarattığı yeni sınıf katmanlarını görüyorum. Türkiye'de son dönemde yayımlanan romanlar, öyküler bir yana; dünya edebiyatında da Sally Rooney'den Hernan Diaz'a, sınıf farkının bireyin iç dünyasında açtığı yaraları didikleyen bir eğilim var. Ama Klasik edebiyatın o hırçın dalgalarında yüzmek, bugünün sığ sularında çırpınmaktan çok daha öğretici. Çünkü orada, sınıf çatışması sadece bir arka plan değil; bireyin varoluşunu şekillendiren, kemiren, bazen de onu yeniden doğuran bir ana damardır.
Balzac'ın Goriot Baba'sında, o meşhur pansiyonun rutubetli duvarları arasında, Rastignac'ın 'Paris'e karşı' verdiği savaşı hatırlayın. Sınıf atlama arzusu, genç adamın her hücresine işlerken, ahlaki pusulasını da paramparça eder. Bu, sadece 19. yüzyıl Fransa'sının değil, bugünün metropollerinin de hikâyesidir. İstanbul'da, İzmir'de, Diyarbakır'da üniversiteye giden bir genç, memleketinden getirdiği değerlerle şehrin acımasız sınıf gerçekliği arasında sıkıştığında, Rastignac'ın o ünlü 'başarılı olacağım' nidası yankılanır kulaklarında. Ama klasik metinler, bu arzuyu romantize etmez; tam tersine, onun altındaki çürümüşlüğü, bencilliği ve yalnızlığı gözler önüne serer. Balzac, bireyin sınıf mücadelesini, bir varoluş krizi olarak resmeder. Peki, bu krizden çıkış var mıdır? Klasikler, bize her zaman bir reçete sunmaz; ama çatlağı gösterir.
İşte tam da bu çatlakta, Dostoyevski'nin Suç ve Ceza'sındaki Raskolnikov belirir. O, sınıfının ona biçtiği yoksul öğrenci rolünü reddederken, aslında bir üst-insan fantezisiyle kendini tanrılaştırmaya çalışır. Ancak işlediği cinayet, onu sınıfsal bir isyandan ziyade, vicdanın ve toplumsal normların labirentine hapseder. Raskolnikov'un baltası, sadece bir tefeciyi değil, aynı zamanda burjuva ahlakını da hedef alır gibidir. Ne var ki, Klasik edebiyatın bize fısıldadığı gerçek şudur: Bireysel isyan, eğer kolektif bir bilinçle birleşmezse, ya deliliğe ya da teslimiyete varır. Bugün, 'sınıf atlama' adına yapılan her şey, Raskolnikov'un baltası gibi, hem kurbanını hem de failini yok eden bir kısır döngüye dönüşebilir. Peki, direniş nasıl mümkün olur? Klasik metinlerde direniş, genellikle sessizdir; bir bakışta, bir susuşta, bir türküde saklıdır.
Yaşar Kemal'in İnce Memed'i, işte bu sessiz direnişin destanıdır. Sınıf çatışması, burada bireysel bir intikam hikâyesi olarak başlar; ama destanlaştıkça, topraksız köylünün, ağanın zulmüne karşı kolektif bir haykırışına dönüşür. İnce Memed, sadece bir eşkıya değil; sınıfın çatlağından yeşeren bir özgürlük fikridir. Onun dağa çıkışı, bireyin varoluş mücadelesinin, toplumsal bir dava ile nasıl iç içe geçebileceğini gösterir. Bugünün Türkiye'sinde, edebiyat gündeminde 'taşra' ve 'sınıf' yeniden yükselişte. Genç yazarlar, Anadolu'nun unutulmuş köşelerinden sınıf hikâyeleri anlatıyor. Ama Yaşar Kemal'in destansı dili, bize direnişin sadece yumrukla değil, aynı zamanda bir dil ve hayal gücüyle de kurulabileceğini öğretir. İnce Memed'in silahı, aynı zamanda bir metafor; sınıfsal adaletsizliğe karşı bir edebi başkaldırıdır.
Klasik edebiyatta sınıf çatışması, her zaman bir bireysel varoluş mücadelesiyle iç içedir. Çünkü sınıf, sadece ekonomik bir kategori değil; aynı zamanda bir kimlik, bir kader, bir lanettir. Virginia Woolf'un Mrs. Dalloway'inde, Clarissa'nın partisinde bir araya gelen farklı sınıflar, aslında her bir karakterin iç dünyasındaki sınıf çatlağını yansıtır. Septimus Smith'in intiharı, savaş sonrası İngiltere'sinin sınıfsal çöküşünün bir sembolüdür. Woolf, bireyin iç monologları aracılığıyla, sınıfın sadece dışsal bir baskı değil, aynı zamanda içsel bir parçalanma olduğunu gösterir. Bugün, psikolojik romanlarda ve otokurgu türünde, sınıf meselesi daha çok bireyin travmaları üzerinden işleniyor. Bu, Klasik edebiyatın bize bıraktığı bir mirastır: Sınıf, sadece bir üstyapı değil, aynı zamanda bir bilinçaltı meselesidir.
Sonuç olarak, Klasik edebiyat, sınıf çatışmasını ve bireysel varoluş mücadelesini birbirinden ayrı düşünmez. Balzac, Dostoyevski, Yaşar Kemal, Woolf ve daha niceleri, bize şunu fısıldar: Sınıfın çatlağında yeşeren birey, ya o çatlağa hapsolur ya da onu bir yarık haline getirip içinden sızar. Bugünün edebiyat gündemi, bu sızma hikâyelerine muhtaç. Çünkü ne kadar dijitalleşsek de, ne kadar yapay zekâ çağına girse de, insanın sınıfıyla ve kendisiyle olan mücadelesi, edebiyatın en kadim ve en taze konusu olmaya devam ediyor. Belki de tek çıkış, o çatlağı bir ağız gibi kullanıp haykırmaktır; tıpkı İnce Memed'in dağlara sığmayan sesi gibi.
